Jak powstało Jezioro Czorsztyńskie? Historia zapory

Zatopiona dolina – jak powstało Jezioro Czorsztyńskie?

Nim nad Dunajcem rozlała się tafla dzisiejszego Jeziora Czorsztyńskiego, przez blisko siedem dekad toczyła się cicha walka między naturą, polityką i inżynierią. To, co dziś wygląda jak naturalny element krajobrazu Pienin, jest w rzeczywistości efektem jednej z najdłużej planowanych inwestycji hydrologicznych w historii Polski – historii, jak powstało Jezioro Czorsztyńskie, wartej poznania nie mniej niż samo jezioro.

Dolina, która nie dawała mieszkańcom spokoju

Zanim ktokolwiek pomyślał o budowie zapory, dolina Dunajca w rejonie Czorsztyna od pokoleń żyła w cieniu powodzi. Rzeka, na co dzień spokojna i malownicza, co kilkadziesiąt lat budziła się z uśpienia i zalewała wszystko na swojej drodze. Jedna z najbardziej pamiętnych powodzi miała miejsce już w 1813 roku – żywioł był wówczas tak potężny, że spowolnił nawet ofensywę armii Napoleona przemieszczającej się przez ten region.

To właśnie powtarzające się katastrofy skłoniły władze do rozważenia budowy zbiornika retencyjnego, który mógłby kontrolować rozlewiska Dunajca. Pierwsze konkretne materiały na ten temat pojawiły się w 1905 roku – choć, jak pokazała historia, od pomysłu do realizacji miało minąć niemal sto lat.

Inżynier, który został prezydentem

Wśród ludzi, którzy najmocniej wierzyli w sens budowy zapory w Czorsztynie, znajdował się Gabriel Narutowicz – postać dziś kojarzona przede wszystkim jako pierwszy prezydent II Rzeczypospolitej, choć z wykształcenia i doświadczenia był przede wszystkim wybitnym inżynierem hydrotechniki. Zanim objął najwyższy urząd w państwie, budował podobne zapory w Szwajcarii, pełniąc m.in. funkcję szefa Sekcji Renu.

To on w 1920 roku, jako ówczesny Minister Robót Publicznych, zaopiniował wstępny projekt zapory w rejonie Czorsztyna. Los jednak chciał, że po jego tragicznej śmierci w 1922 roku – zamordowany zaledwie tydzień po objęciu urzędu prezydenta – projekt na długie lata trafił do szuflady.

Wojna, powódź i dekady zwłoki

Sprawa budowy zapory powróciła dopiero po kolejnej katastrofie – wielkiej powodzi z 1934 roku, która zalała ponad 20 tysięcy gospodarstw na Podhalu. To wydarzenie było na tyle dotkliwe, że stało się nawet inspiracją dla powieści “Woda wyżej” Jalu Kurka. Konkretne plany budowy zapory powstały w latach 1938–1939, ale wybuch II wojny światowej po raz kolejny odłożył inwestycję na później.

Temat wrócił dopiero w latach pięćdziesiątych, jednak przez kolejną dekadę trwały dyskusje, spory koncepcyjne i przeciągające się analizy. Ostateczna decyzja o rozpoczęciu budowy zapadła dopiero pod koniec lat 60. XX wieku – niemal 65 lat po pierwszych planach z 1905 roku.

Budowa, która zmieniła krajobraz na zawsze

Prace budowlane ruszyły ostatecznie w 1975 roku. Wzniesiono wówczas trzy główne zapory: zaporę główną Czorsztyn-Niedzica, zaporę Sromowce oraz zaporę na potoku Niedziczanka. To był moment, w którym krajobraz doliny Dunajca zmienił się nieodwracalnie – pod przyszłą taflą wody znalazły się dawne gospodarstwa, drogi, a nawet cmentarz i kościół. Dla mieszkańców przesiedlonych z terenów przewidzianych pod zalew wybudowano nowe osiedla i drogi – cena za powstanie jeziora była więc bardzo realna i ludzka, nie tylko techniczna.

W 1994 roku oddano do użytku zbiornik wyrównawczy, znany dziś jako Jezioro Sromowieckie w Sromowcach Wyżnych, a całą inwestycję ostatecznie zakończono w 1997 roku. Ten rok zapisał się w historii Polski z zupełnie innego powodu – to właśnie wtedy kraj nawiedziła katastrofalna powódź tysiąclecia. W dramatycznym zbiegu okoliczności nowo ukończona zapora zdała swój pierwszy, najtrudniejszy egzamin, przejmując około 60% wzburzonych fal powodziowych i chroniąc okoliczne miejscowości przed jeszcze większą katastrofą.

Nowe życie dla przyrody

Powstanie ogromnego zbiornika wodnego, choć wiązało się z głęboką ingerencją w naturalne środowisko, otworzyło też przestrzeń dla nowych form ochrony przyrody. Na jeziorze stworzono sztuczną Ptasią Wyspę, gdzie ptaki wodne znalazły bezpieczne miejsce do zakładania gniazd lęgowych. Nad Jeziorem Sromowieckim zamontowano również specjalne bariery chroniące żaby przed wchodzeniem na drogę, a po wschodniej stronie zbiornika powstały Żabie Stawy – miejsce, gdzie płazy mogą bezpiecznie składać skrzek.

Dziś okolice jeziora są ważnym siedliskiem dla rzadkich gatunków, w tym czarnych bocianów, jednych z najrzadziej spotykanych ptaków w Polsce. Prowadzone są także działania mające na celu stworzenie odpowiednich warunków dla niepylaka apollo – motyla uznawanego za jeden z najpiękniejszych i najbardziej chronionych gatunków w regionie.

Podsumowanie

Odpowiedź na pytanie, jak powstało Jezioro Czorsztyńskie, to opowieść rozciągnięta na niemal sto lat – od pierwszych planów z 1905 roku, przez tragiczną śmierć prezydenta-inżyniera, wojnę, powodzie i dekady politycznych zwłok, aż po ukończenie inwestycji tuż przed jedną z największych katastrof powodziowych w historii Polski. To, co dziś jest malowniczym tłem dla turystycznych zdjęć z zamkami w Niedzicy i Czorsztynie, kryje w sobie historię ludzkiego uporu, inżynierskiej wizji i cichej ceny zapłaconej przez mieszkańców zatopionej doliny.