Historia Jeziora Czorsztyńskiego – jak powstała zapora

Historia Powstania Jeziora Czorsztyńskiego

Historia Jeziora Czorsztyńskiego to opowieść o niemal stuletnich zmaganiach z żywiołem, ambitnych planach inżynieryjnych i jednej z najdłużej trwających inwestycji hydrologicznych w Polsce. Jezioro Czorsztyńskie to sztuczny zbiornik, którego powstanie miało na celu regulację poziomu wód w regionie, który przez wiele lat zmagał się z problemem powodzi. Budowa zapory była bezpośrednią odpowiedzią na wielokrotne zagrożenia powodziowe, które regularnie dotykały te tereny, niszcząc dobytek i zagrażając życiu mieszkańców.

Początki – plany sięgające początku XX wieku

Historia Jeziora Czorsztyńskiego zaczyna się znacznie wcześniej, niż mogłoby się wydawać – pierwsze materiały dotyczące utworzenia sztucznego zbiornika w rejonie Czorsztyna pochodzą już z 1905 roku. Plany te wpisywały się w szerszą koncepcję budowy czterech zbiorników na najgroźniejszych karpackich dopływach górnej Wisły – w Rożnowie i Czorsztynie na Dunajcu, w Porąbce na Sole oraz w Mucharzu na Skawie.

Głównym orędownikiem tej inwestycji był pierwszy prezydent Rzeczypospolitej, Gabriel Narutowicz – z zawodu wybitny inżynier hydrotechniki, twórca podobnych obiektów w Szwajcarii, gdzie pełnił m.in. funkcję Szefa Sekcji Renu, a od 1915 roku przewodniczącego Międzynarodowej Komisji Regulacji Renu. To właśnie jego doświadczenie i zaangażowanie zapoczątkowały poważne rozmowy o budowie zbiornika w tym rejonie Polski.

Powódź, wojna i dekady opóźnień

Losy inwestycji nie były jednak proste. Po tragicznej śmierci prezydenta Narutowicza projekt na wiele lat trafił na półkę. Dopiero katastrofalna powódź z 1934 roku, która spustoszyła Podhale i zalała tysiące gospodarstw, przyspieszyła decyzje o budowie zbiorników w Czorsztynie i Rożnowie. Plany budowy zapory powstały w latach 1938–1939, jednak wybuch II wojny światowej ponownie wstrzymał całe przedsięwzięcie.

Temat powrócił dopiero na początku lat pięćdziesiątych, choć ostateczna decyzja o realizacji projektu oraz gotowy projekt zapadły dopiero w połowie lat sześćdziesiątych XX wieku. Ta niemal siedemdziesięcioletnia zwłoka między pierwszymi planami a faktycznym rozpoczęciem budowy pokazuje, jak skomplikowanym i kontrowersyjnym przedsięwzięciem była ta inwestycja.

Budowa zapory – lata 1975–1997

Decyzja o realizacji projektu ostatecznie zapadła pod koniec lat 60. XX wieku, a w 1975 roku rozpoczęto budowę trzech głównych zapór: zapory głównej Czorsztyn-Niedzica, zapory Sromowce oraz zapory na potoku Niedziczanka. W wyniku tego przedsięwzięcia powstało ogromne jezioro, które miało nie tylko służyć jako zbiornik retencyjny, ale także stać się jednym z najważniejszych elementów krajobrazu Pienin.

W 1994 roku oddano do użytku zbiornik wyrównawczy – Jezioro Sromowieckie w Sromowcach Wyżnych, a cała inwestycja została ostatecznie zakończona w 1997 roku. To właśnie ten rok zapisał się w historii Polski jako czas wielkiej powodzi tysiąclecia – i to właśnie wtedy nowo wybudowana zapora przejęła około 60% wzburzonych fal powodziowych, chroniąc okoliczne miejscowości przed jeszcze większą katastrofą.

Budowa zapory wiązała się z licznymi, głębokimi zmianami w krajobrazie regionu. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe dla osób przesiedlonych z terenów przewidzianych pod zalew, wybudowano nowe drogi, a sama inwestycja oznaczała dużą ingerencję w naturalne środowisko doliny Dunajca – pod wodą znalazły się dawne gospodarstwa, drogi, a nawet cmentarz i kościół.

Ochrona przyrody wokół nowo powstałego jeziora

Jednym z ciekawszych efektów tej wielkiej inwestycji było stworzenie sztucznej Ptasiej Wyspy, na której ptaki wodne mają dziś idealne warunki do zakładania gniazd lęgowych. Jezioro Czorsztyńskie stało się także miejscem, w którym podjęto konkretne działania na rzecz ochrony lokalnej fauny. Nad Jeziorem Sromowieckim zamontowano specjalne bariery uniemożliwiające żabom wchodzenie na drogę, a po wschodniej stronie zbiornika wybudowano Żabie Stawy, gdzie płazy mogą bezpiecznie składać skrzek.

Tereny wokół jeziora stały się również ważnym siedliskiem dla rzadkich gatunków ptaków – regularnie odwiedzają je czarne bociany, jeden z najrzadszych gatunków spotykanych w Polsce. Prowadzone są też prace mające na celu stworzenie odpowiednich warunków na skarpach zapory dla niepylaka apollo – motyla uznawanego za jedno z najpiękniejszych i najbardziej zagrożonych zwierząt w tym regionie Polski.

Jezioro Czorsztyńskie dziś

Dziś historia Jeziora Czorsztyńskiego to już nie tylko opowieść o inżynierii i ochronie przeciwpowodziowej. Zbiornik, który powstawał przez niemal siedem dekad planowania i budowy, pełni obecnie funkcję jednego z najpopularniejszych miejsc turystycznych w Pieninach – miejsca, gdzie można podziwiać piękno natury oraz korzystać z różnorodnych atrakcji wodnych i krajobrazowych, patrząc jednocześnie na dwa historyczne zamki górujące nad taflą wody: Zamek w Niedzicy i ruiny Zamku Czorsztyńskiego.